Gemeenten moeten maatschappelijke initiatieven niet overnemen maar juist helpen versterken. De kracht om maatschappelijke vraagstukken aan te pakken zit namelijk voor een belangrijk deel in de samenleving zelf, zo luidde de boodschap van het Najaarscongres 2026 van de VNG Utrecht.

Hoe verhouden gemeenten zich tot de samenleving en hun inwoners? En hoe benutten zij de kracht die in gemeenschappen aanwezig is? Die vragen stonden centraal tijdens het Najaarscongres van de VNG Utrecht dat op vrijdag 6 november werd gehouden in het Huis van Eemnes. Onder het motto ‘Het gemeenschappelijke organiseren’ gingen de leden van de Vereniging van Utrechtse gemeenten met elkaar in gesprek over de verhouding tussen overheid en samenleving.

Welkom in Eemnes

Burgemeester Roland van Benthem heette de deelnemers aan het congres van harte welkom in Eemnes. Hij typeerde de gastgemeente als een klein, betrokken dorp met een sterk verenigingsleven en inwoners die veel zelf organiseren. Niet vanuit een gemeentelijk beleidsprogramma, maar omdat zij het belangrijk vinden.
Van Benthem waarschuwde dan ook voor de neiging van de overheid om maatschappelijke initiatieven direct te willen organiseren met beleid, regels en overlegstructuren. “Een sterke gemeenschap begint niet bij de overheid, maar een goede overheid kan wel helpen om haar sterker te maken.”
Na de bijdrage van Van Benthem zette dorpsdichter Gerard Beentjes Hans Dorresteins sombere gedicht ‘De polder van Eemnes’ om in een vrolijke parodie, ‘De groene heerlijkheid van Eemnes’ en bracht daarmee een luchtige noot in de opening van het najaarscongres.

Algemene Ledenvergadering

Onder leiding van Mark Röell, voorzitter van de VNG Utrecht, werd vervolgens de Algemene Ledenvergadering gehouden. Op de agenda stonden onder meer het jaarverslag en de jaarrekening van 2025 en de begroting voor 2027.
Ook werd formeel afscheid genomen van bestuursleden Leontine Vermond, Micheline Paffen – Zeenni, Anneke Dubbink en Juliette de Graaf. Gevolgd door de benoeming van maar liefst zes nieuwe bestuursleden: Joyce Huurman, Linda Voortman, Marijn de Pagter, Myrte Hesselberth, Jacqueline Gomes en René Grotens.

• Klik hier voor het verslag van de ALV
• Klik hier voor de samenstelling van het bestuur

Schouder aan schouder

Na de ALV was het woord aan Mark Boumans, vice-voorzitter van de landelijke VNG. Na dertig jaar in de lokale politiek, waarvan bijna tien jaar als burgemeester van Doetinchem, maakt hij binnenkort de overstap naar het hoger onderwijs, als voorzitter van de Vereniging Hogescholen.

Boumans benadrukte in zijn bijdrage de positieve kanten van het burgemeesterschap, met name het directe contact met inwoners tijdens honderden huisbezoeken. Tegelijkertijd schetste hij een indringend beeld hoe het vak de afgelopen decennia is verhard. Met name op het beladen dossier asiel en migratie, waar Boumans zich namens de VNG intensief voor inzette (onder meer voor het behoud van de spreidingswet en kleinschalige opvang), kreeg hij te maken met polarisatie, demonstraties aan de voordeur en ingrijpende beveiligingsmaatregelen rond zijn woning.

Ook de bestuurlijke relatie met het rijk was niet bepaald zonder zorgen. Want hoewel de samenwerking met het huidige kabinet Jetten is verbeterd en er afspraken liggen over cruciale thema’s zoals jeugdzorg, veiligheid en wonen, zetten mogelijke bezuinigingen of het niet nakomen van financiële toezeggingen vanuit het ministerie van Financiën de landelijke samenwerkingsagenda wel degelijk onder druk.

Op beide terreinen is het voor lokale bestuurders zaak om onderling contact te blijven zoeken en schouder aan schouder te blijven staan, aldus Boumans. Door reële oplossingen te bieden op leefbaarheidsthema’s kan het bestuur bovendien de stille meerderheid in de samenleving versterken. “Want de grootste groep Nederlanders vormen nog altijd de mensen die in een fijn en veilig land willen leven, waarin we het goed hebben met elkaar. Die moeten we als openbaar bestuur weer in een dominante positie zien te krijgen.”

Regionale Raadssamenwerking Utrecht

Krista Goossens, griffier van Vijfheerenlanden en projectleider Annajorien Prins verzorgen vervolgens een presentatie over de Regionale Raadssamenwerking Utrecht, die in september een nieuwe fase is ingegaan. In negen gemeenten zijn inmiddels lokale beleidskaders vernieuwd, kennissessies en masterclasses georganiseerd en regionale raadsplatforms gestart.

Daar wisselen raadsleden en raadsrapporteurs ervaringen, zienswijzen, moties en amendementen uit. Ook is de informatievoorziening verbeterd, onder meer door terugkoppelingen vanuit de Veiligheidsregio aan gemeenteraden. De pilot is inmiddels omgezet in een duurzame samenwerking voor de komende vier jaar. Gedurende die periode wordt, mede met steun van de VNG Utrecht, verder gebouwd aan het netwerk.
    

• Klik hier voor de presentatie.
• Klik hier voor het nieuwsbericht over dit project.

Weg uit de beleidsbubbel

‘Het gemeenschappelijke organiseren’ was het thema van dit Najaarscongres. Keynote speaker Marije van den Berg (schrijver, onderzoeker en organisatieadviseur) nam de aanwezigen mee in de vraag hoe daar invulling aan kan worden gegeven. Haar boodschap: de overheid moet minder denken vanuit de eigen beleidsstructuren en meer vanuit de gemeenschap waarin zij opereert.

Volgens Van den Berg is de overheid geneigd om maatschappelijke vraagstukken steeds verder te willen beheersen en organiseren. Die behoefte aan sturing staat volgens haar op gespannen voet met de complexiteit van de samenleving. Maatschappelijke vraagstukken laten zich nu eenmaal niet altijd oplossen met een lineair stappenplan. De werkelijkheid verandert voortdurend en kent uiteenlopende belangen, perspectieven en initiatieven.

Van den Berg pleitte daarom voor een andere benadering. Niet de overheid die de samenleving bestuurt, maar een overheid die zich opstelt als ondersteunende dienst van gemeenschappen. Daarbij hoort ook een scherper onderscheid tussen waar de overheid daadwerkelijk over gaat en waar zij vooral invloed kan uitoefenen of samenwerking moet zoeken. “Met beleid bepaal je het overheidsgedrag, niet het gedrag van al die vrije mensen en ondernemers in de samenleving”, aldus Van den Berg.

Samenwerken als basisingrediënt

Samenwerking tussen de overheid en de samenleving moet volgens Van den Berg dan ook geen extraatje zijn, maar een vanzelfsprekend onderdeel gaan uitmaken van het professionele handelen van gemeenten. Ze vergeleek het met zout in de soep: geen versiering achteraf, maar een onmisbaar basisingrediënt.

Dat vraagt vanzelfsprekend ook iets van gemeentelijke organisaties. Medewerkers moeten de ruimte, het mandaat en de middelen krijgen om samen met maatschappelijke initiatieven aan oplossingen te werken. Expertise die gemeenten in huis hebben kan daarbij veel effectiever worden ingezet dan nu vaak gebeurt. Bijvoorbeeld door kleine maatschappelijke organisaties gebruik te laten maken van financiële kennis en ondersteuning die binnen de gemeente aanwezig is.

Het vereist een andere manier van werken dan gemeenten doorgaans gewend zijn. De uitdaging is met name om de samenleving niet langer vooral als uitvoerder van beleidsambities te zien, maar als een gemeenschap met eigen kracht en initiatief. Van den Berg: “Burgers zijn er niet om beleidsambities voor elkaar te krijgen. Bestuurders zijn er om gemeenschapsambities te helpen realiseren.”

• Klik hier voor de presentatie van Marije van den Berg.

Waarderingprijs Utrechtse gemeenten

De uitreiking van de Waarderingsprijs Utrechtse Gemeenten 2026 stond als volgende onderdeel op het programma van het Najaarscongres. De jury, bestaande uit Cees van Eijk, Astrid van de Klift en Jorrit Eijbersen, beoordeelde in dat kader vijf nominaties:

1. Oudewater (Buurtverbinders): Inwoners versterken de sociale samenhang in hun buurt via een proactieve, persoonlijke aanpak en diverse activiteiten. De jury prees de tastbare menselijke maat op straatniveau, maar zag het vooral als een inwonersinitiatief waarin de gemeente een puur faciliterende rol speelt.
2. Vijfheerenlanden (Regionale Raadssamenwerking Utrecht): Brengt gemeenteraden in de regio samen om de democratische legitimiteit te versterken. Volgens de jury een waardevol model om het democratisch tekort te verkleinen, dat door de deelname van 25 van de 26 Utrechtse gemeenten inmiddels vooral als inspiratie buiten de provincie dient.
3. Nieuwegein / Regio Lekstroom (Het Machtsspel): Een innovatieve serious game voor professionals om dwingende controle, intieme terreur en femicide te herkennen en bespreekbaar te maken. De jury was erg onder de indruk van de intense regionale ketensamenwerking op dit ingewikkelde thema, al ligt de focus vooral op de uitvoeringspraktijk.
4. Soest (De Avond van de Democratie): Een jaarlijks initiatief dat inwoners, scholen en de lokale politiek op een informele manier samenbrengt via debatten, workshops en schoolbezoeken. De jury waardeerde het actieve bestuurlijke lef en de energie waarmee democratie voor elke generatie belevingsgericht wordt gemaakt.
5. Utrechtse Heuvelrug (Praat met je straat) en uiteindelijke winnaar: Een initiatief waarin inwoners samen buurtgerichte voorbereidingen treffen voor crisissituaties (zoals uitval van stroom of zorg). De jury koos dit project als winnaar vanwege de perfecte balans tussen top-down bestuurlijke stimulering en het bieden van ruimte aan bottom-up burgerkracht, gecombineerd met een uitstekende schaalbaarheid naar andere gemeenten.

Poëtische terugblik

Het congres werd besloten door sneldichter Atta de Tolk, die de hele ochtend had meegeluisterd en het congres in een poëtische terugblik samenvatte, met dorpsdichter Gerard Beentjes, burgemeester Van Benthem en de sprekers van de dag als vaste punten in zijn tekst. Met humor en scherpte bracht hij de thema’s van de dag terug tot de kern: bestuurders die over structuur praten terwijl de buurt over huur en levenskosten praat. Plus de oproep om samen, regionaal en met oprechte aandacht draagvlak te creëren.